Nowelizacja prawa autorskiego w 2024 roku wprowadza dla instytucji kultury nowe uprawnienia i doprecyzowania przepisów wynikające z dyrektywy DSM. Sprawdź, co zmieniło się w zakresie digitalizacji utworów niedostępnych w handlu, udostępniania fragmentów w celach edukacyjnych oraz współpracy z organizacjami zbiorowego zarządzania. Dowiedz się, jakie obowiązki i prawa mają instytucje kultury po tych zmianach.

Wprowadzenie

W 2024 roku polskie prawo autorskie zostało znowelizowane w związku z wdrożeniem Dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/790, zwanej dyrektywą DSM (Digital Single Market). Nowelizacja została wprowadzona ustawą z dnia 26 lipca 2024 r. o zmianie ustawy – Prawo autorskie i prawa pokrewne. Zmiany weszły w życie 20 września 2024 r.

Celem nowelizacji było doprecyzowanie prawa autorskiego w kontekście cyfrowego obiegu utworów. Nowe regulacje ułatwiają korzystanie z utworów w działalności edukacyjnej, badawczej i kulturalnej. Dla większości instytucji kultury zmiany są marginalne, ale wprowadzają kilka nowych uprawnień i stanowią potwierdzenie lub doprecyzowanie dotychczasowych regulacji.

Utwory niedostępne w handlu

Nowelizacja wprowadziła możliwość korzystania z utworów niedostępnych w handlu. Chodzi o utwory, które nie są już sprzedawane ani licencjonowane. Instytucje kultury mogą je digitalizować i udostępniać online, jeśli spełnione są określone warunki.

Gdy utwory są reprezentowane przez organizacje zbiorowego zarządzania (OZZ), konieczne jest podpisanie umowy licencyjnej. Jeśli utwór nie jest reprezentowany, instytucja może skorzystać z wyjątku ustawowego. W takim przypadku zaleca się prowadzenie ewidencji digitalizowanych utworów. Podstawę prawną stanowią artykuły 35¹–35⁷ Ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych.

Wyjątki dla działalności edukacyjnej i konserwatorskiej

Nowelizacja doprecyzowała wyjątki umożliwiające korzystanie z utworów w działalności edukacyjnej i konserwatorskiej. Działalność edukacyjna dotyczy jednak tylko wybranych instytucji kultury, np. bibliotek pedagogicznych podczas wykonywania zadań w zakresie doskonalenia nauczycieli bibliotekarzy. Jednocześnie instytucje kultury mogą nadal prowadzić eksplorację tekstów i danych w celach badawczych (art. 26¹ PrAut). Mogą także w dalszym ciągu kopiować utwory w celu konserwacji i ochrony zasobów (art. 28 ust. 2 PrAut)

Zmiany te porządkują legalne działanie instytucji, które już wcześniej działały zgodnie z prawem autorskim. Nie wprowadzają nowych obowiązków operacyjnych.

Prawo wydawcy prasowego

Nowelizacja wprowadziła prawo wydawcy prasowego do wynagrodzenia za cyfrowe udostępnianie publikacji (art. 97¹–97⁹ PrAut). Oznacza to, że instytucje kultury w dalszym ciągu mogą publikować linki do artykułów lub cytować ich krótkie fragmenty. Pełne udostępnienie treści wymaga zgody wydawcy lub zakupu odpowiedniej licencji.

Dla większości instytucji kultury zmiana ta nie generuje istotnych obowiązków. Standardowe praktyki obejmują korzystanie z fragmentów artykułów lub linkowanie do nich.

Wynagrodzenie twórców i obowiązki informacyjne

Nowelizacja doprecyzowała zasady dotyczące wynagrodzenia twórców i obowiązków informacyjnych instytucji kultury. Wynagrodzenie powinno być godziwe i proporcjonalne do zakresu korzystania z utworu (art. 43 ust. 2–3 PrAut). Twórcy przysługuje prawo do uzyskania informacji o sposobie wykorzystania utworu oraz o przychodach z jego eksploatacji.

W określonych sytuacjach twórca może żądać renegocjacji wynagrodzenia lub cofnięcia licencji w przypadku braku eksploatacji (art. 47¹–47⁴ PrAut). Dla większości instytucji kultury zmiany te są marginalne i jedynie doprecyzowują dotychczasowe zasady współpracy z twórcami.

Licencje rozszerzone i współpraca z OZZ

Nowelizacja wprowadza także mechanizm licencji rozszerzonych (ECL). Pozwala to instytucjom kultury zawierać umowy z organizacją zbiorowego zarządzania obejmujące szerszy katalog utworów. Dzięki temu instytucje mogą korzystać z większej liczby utworów w ramach jednej licencji. Prowadzenie ewidencji utworów pozostaje zaleceniem dobrej praktyki, a nie obowiązkiem prawnym (art. 35³, art. 105¹ PrAut).

Podsumowanie

Nowelizacja z 26 lipca 2024 r. Ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych wprowadza dla instytucji kultury przede wszystkim doprecyzowania przepisów w kontekście cyfrowej działalności edukacyjnej i kulturalnej. Instytucje zyskują nowe uprawnienia w zakresie digitalizacji utworów niedostępnych w handlu, eksploracji zbiorów oraz udostępniania fragmentów w celach edukacyjnych. Wprowadzono także mechanizmy współpracy z organizacją zbiorowego zarządzania i prawa wydawców prasowych.

Dla większości instytucji kultury zmiany są marginalne i nie wpływają znacząco na codzienną działalność, ale tworzą spójne ramy prawne zgodne z dyrektywą DSM.

Zapraszam również do obejrzenia materiału filmowego – prawo autorskie w instytucjach kultury.