W związku z licznymi pytaniami i dyskusją na szkoleniach, przypominam informacje z „Poradni Biblioteki Narodowej” na temat publikowania okładek książek. Kwestia ta budzi wiele wątpliwości wśród bibliotekarzy i przedstawicieli innych instytucji kultury, a stanowisko Biblioteki Narodowej jasno wskazuje na konieczność zachowania szczególnej ostrożności w kontekście prawa autorskiego. Poniżej przedstawiam szczegółowe wytyczne BN dotyczące udostępniania zdjęć okładek i grzbietów książek w katalogach online oraz na portalach społecznościowych.
Publikowanie okładek książek – ograniczenia prawne
Zgodnie ze stanowiskiem Biblioteki Narodowej, publikowanie okładek książek na ogólnodostępnych stronach internetowych, w tym na portalach społecznościowych takich jak Facebook, jest obarczone znacznym ryzykiem prawnym. Kluczowe jest ustalenie, czy okładka jest chroniona prawem autorskim, czyli czy stanowi przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze. Dodatkowo należy sprawdzić, czy autorskie prawa majątkowe do okładki nie wygasły – zgodnie z art. 36 ustawy o prawie autorskim wygasają one po 70 latach od śmierci twórcy (lub ostatniego współtwórcy w przypadku utworów współautorskich). Jeśli okładka nie jest objęta ochroną prawa autorskiego (np. z powodu braku cech twórczych lub wygaśnięcia praw majątkowych), można publikować jej zdjęcia bez przeszkód. W przypadku okładek chronionych prawem autorskim publikacja w Internecie jest jednak ryzykowna i nie została jednoznacznie dopuszczona w polskim prawie.
Miniaturki okładek książek – brak akceptacji w polskim prawie
W systemie prawa common law, stosowanym w krajach anglosaskich, dopuszcza się publikowanie okładek książek w formie miniatur o niskiej rozdzielczości, uznając, że nie stanowi to naruszenia praw autorskich. Przykładem jest portal Wikimedia, który stosuje tę praktykę. Biblioteka Narodowa podkreśla jednak, że w polskim prawie nie przyjęto takiego podejścia. Brak jest orzeczeń sądowych lub opinii doktryny, które potwierdzałyby dopuszczalność publikacji miniaturek w Polsce. W efekcie biblioteki nie mogą polegać na tej praktyce, a udostępnianie nawet miniaturek okładek chronionych prawem autorskim wiąże się z ryzykiem.
Wyjątek dla bibliotek – terminale na terenie placówki
Biblioteki mogą legalnie udostępniać chronione okładki książek na terminalach systemu informatycznego znajdujących się na ich terenie, w ramach art. 28 ust. 1 pkt 3 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Umożliwia to prezentację okładek w pełnej rozdzielczości dla celów badawczych lub poznawczych, ale wyłącznie w obrębie biblioteki.
Ryzyko naruszenia praw autorskich
Biblioteka Narodowa wyraźnie ostrzega, że publikowanie okładek książek objętych ochroną prawa autorskiego w Internecie, w tym na portalach społecznościowych, może prowadzić do roszczeń ze strony twórców. W polskim prawie brak jest jednoznacznych regulacji lub orzeczeń, które potwierdzałyby dopuszczalność takich działań. W związku z tym BN zaleca szczególną ostrożność i ograniczenie publikacji do okładek, które nie są chronione prawem autorskim – ze względu na brak cech twórczych, indywidualności lub wygaśnięcie praw majątkowych. W sytuacjach wątpliwych Biblioteka Narodowa rekomenduje konsultację z ekspertem w zakresie prawa autorskiego w celu oceny, czy dana okładka może być opublikowana. Każda decyzja o publikacji wymaga indywidualnej analizy statusu prawnego okładki.
Rekomendacje dla bibliotek
Aby uniknąć naruszenia praw autorskich, Biblioteka Narodowa zaleca:
– Sprawdzenie statusu prawnego okładki – upewnienie się, czy okładka jest chroniona prawem autorskim i czy prawa majątkowe nadal obowiązują.
– Ograniczenie publikacji – publikowanie wyłącznie okładek, które nie podlegają ochronie prawa autorskiego.
– Konsultacje prawne – w razie wątpliwości zasięgnięcie opinii specjalisty w obszarze prawa autorskiego.
– Wykorzystanie terminali bibliotecznych – udostępnianie chronionych okładek wyłącznie na terminalach w bibliotece.
Publikowanie okładek – film na kanale Youtube InstytucjaKulturyPl
Zachęcam do obejrzenia mojego filmu na temat publikowania okładek, w którym podaję inne możliwości ich legalnego publikowania, ze szczególnym uwzględnieniem tzw. „prawa cytatu”. Zamieszczam też wzór wiadomości e-mail do wydawnictwa z prośbą o zgodę na publikację okładki.
